دانشگاه آزاد اسلامي
واحد دامغان
پايان نامه کارشناسي ارشد بيماري شناسي گياهي
عنوان:
بررسي ارقام و لاين هاي اميد بخش کاهو نسبت به سفيدک داخلي در استان مازندران
استاد راهنما:
دکتر عبدالرضا فروتن
استادان مشاور:
دکتر سياوش رعيت پناه، دکتر عليرضا دليلي
ارائه دهنده:
سحر پازوکي
تقديم به
نازنين الهه مهرباني
مادر
و تقديم به مظهر قدرت و رشادت
پدر مهربانم
كه هميشه كلبه سرد وجودم را با
نورو محبت و عشق خود گرم كردند
كه هميشه در همه لحظات زندگي بهترين دوست من بودند
باميد اينكه
اين چراغهاي هدايت در زندگي‌ام نورافشاني كنند
و
اين قابل برگ سبزي نثار بزرگي اين دو جاودانه، دو دريا و دو محراب و عبادگاه دلم
سپاسگزاري
سپاس خداوند منان را که بار ديگر فرصت و توانايي عنايت فرموده تا در مقطع تحصيلي ديگر به کسب علم و دانش بپردازم و بدين وسيله شايد بتوانم منشأ خدماتي بيشتر در راه اعتلاي کشورعزيزم باشم. اميد است که اين تلاش مورد قبول حق تعالي قرار گيرد.
اينک که اين تحقيق به پايان رسيده است بر خود لازم ميدانم که مراتب سپاس و قدرداني خود را از همه عزيزاني که به نحوي مرا در انجام آن ياري نمودهاند، اعلام نمايم:
از جناب آقاي دکتر عبدالرضا فروتن به عنوان استاد راهنماي اين تحقيق به خاطر راهنماييهاي ارزشمندشان در تمامي مراحل کمال سپاس را دارم.
از جناب آقاي دکتر سياوش رعيت پناه، دکتر عليرضا دليلي
که به عنوان استادان مشاور در اين تحقيق مرا راهنمايي کردند کمال تشکر را دارم.
از سركار خانم دكتر آقايي مدير گروه محترم و ديگر همکارانشان که زحمات بسيار زيادي را تقبل کردند سپاسگزارم.
فهرست مطالب
مقدمه2
1- سفيدک داخلي2
2- سفيدك سطحي كاهو4
3- لكه قهوه اي كاهو5
4- آنتراكنوز كاهو6
5- سپتوريوز كاهو6
6- پوسيدگي ريشه کاهو7
7- پژمردگي فوزاريومي كاهو8
8- كپك خاكستري كاهو8
9- لكه خاكستري كاهو9
10- موزانيك كاهو (Lmv ) Lettuce Mosauic Virus9
موقعيت جغرافيايي ايستگاه تحقيقات زراعي قراخيل11
ويژگيهاي آب و هوايي منطقه11
اهداف تحقيق12
فصل اول13
مروري بر تحقيقات13
1-1- کاهو14
1-1-1- تاريخچه14
1-1-2- مشخصات گياه شناسي14
1-1-2-1- بذر15
– انتقال مستقيم بوته هاي کاهو از خزانه به زمين اصلي16
1-1-2-2- ريشه18
1-1-2-3- برگ18
1-1-2-4- گل18
1-1-3- طبقه بندي کاهو19
1-1-3-1- طبقه بندي از نظر گياهشناسي کاهو به 4 گروه به شرح زير تقسيم مي شوند:19
1- كاهوي پيچ يا کاهو کلمي (Latuca sativus var. capitata)19
2-كاهوي پيچ دولابي يا كاهو پيچ معمولي (L. sativus var.longifolia)20
3- كاهو پرك (L. sativus var.crispum):21
4- كاهوي ساقه (L. sativus var. angustana)22
1-1-3-2- طبقه بندي كاهو از نظرباغباني22
1-1-4- ارزش غذايي کاهو22
1-1-5- عوامل موثر در رشد کاهو23
1-1-5-1- تاثير شرايط محيطي در کشت کاهو23
1-1-5-1-1- آب و هوا23
1-1-5-1-2- خاک25
1-1-5-1-3- کود25
1-1-6- زمان کشت کاهو25
1-1-7- مراقبت هاي زمان داشت26
1-1-8- سطح زير كشت و ميزان توليد26
1-2- سفيدک داخلي کاهو28
1-2-1- تاريخچه بيماري28
1-2-2- علائم بيماري28
1-2-3- عامل بيماري31
1-2-4- رده بندي33
1-2-5- زيست شناسي عامل بيماري34
1-2-6- دامنه ميزباني35
1-2-7- کنترل بيماري35
1-2-7-1- روش هاي زراعي35
حذف بقاياي آلوده35
تناوب35
کشت رديفي35
نحوه آبياري36
زهکشي36
1-2-7-2- روش فيزيکي36
1-2-7-3- مبارزه شيميائي36
1-2-7-4- ارقام مقاوم36
فصل دوم39
مواد و روش تحقيق39
2-1- مواد مورد نياز40
2-2-روش تحقيق41
2-2-1- بازديد مناطق و تهيه مايه تلقيح41
2-2-2- آزمايشگاه42
2-2-2-1- کشت بذر در گلدان42
2-2-2-2- آلودگي مصنوعي43
2-2-3- مزرعه44
2-2-3-1- تهيه زمين44
2-2-3-2- بذور آزمايشي44
2-2-3-3- کاشت بذر45
2-3- ارزيابي آزمايش45
2-4- نرم افزار مورد استفاده46
فصل سوم47
نتايج تحقيق47
نتايج48
3-1- بررسي آزمايشگاهي48
3-1-1- تجزيه واريانس50
3-1-2- مقايسه ميانگين51
3-2- بررسي مزرعه اي54
3-2-1- تجزيه واريانس55
4-2-2- مقايسه ميانگين56
فصل چهارم60
بحث و نتيجه گيري60
پيشنهادات:62
منابعError! Bookmark not defined.
فهرست جداول
جدول1- اطلاعات هواشناسي ايستگاه تحقيقات کشاورزي قراخيل در سال زراعي 138911
جدول 2-1- مناطق مورد بازديد جهت نمونه برداري از کاهو هاي آلوده در استان مازندران41
جدول 3-1- تجزيه واريانس درصد آلودگي برگ50
جدول 3-2- تجزيه واريانس ميزان شدت آلودگي برگ50
جدول 3-3- مقايسهي ميانگين درصد برگهاي آلوده و شدت متوسط بيماري سفيدک داخلي کاهودر تيمارهاي مختلف آزمايشي 51
جدول 3-4 – تجزيه واريانس در صد بوتههاي آلوده54
جدول 3-5- تجزيه واريانس ميزان شدت آلودگي55
جدول3-6- مقايسهي ميانگين درصد بوته هاي آلوده و شدت متوسط بيماري سفيدک داخلي کاهودر تيمارهاي مختلف آزمايشي در ايستگاه تحقيقات زراعي قراخيل56
فهرست اشكال
شکل1- ايجاد لکه هاي زرد رنگ قارچ Bremia lactucae بر روي برگ2
شکل3- مرگ بافت در اثر قارچ Bremia lactucae.3
شکل 4- سفيدک سطحي در اثر Erysiphe cichoracearum. بر روي برگ4
شکل 5- لکه قهوه اي در اثر قارچ Stemphylium botryosum بر روي برگ5
شکل6 – علائم بيماري بر اثر قارچ Septoria lactucaeبر روي برگ7
شکل7-کپک خاکستري در اثر قارچ Botrytis Ginerea بر روي کاهو9
شکل 8 – علائم موزائيک در اثر Lettuce Mosauic Virus بر روي کاهو10
شکل1-1- مزرعه کاهو (رقم کاهوي پيچ بابلي).15
شکل1-2- شکل و رنگ بذر کاهو بابلي نشان داده شد.15
شکل1-2- شکل و رنگ بذر کاهو15
شکل1-3- خرانه و نشاء کاهو17
شکل1-4 ساختار ريشه18
شکل 1-5- گل رفتن کاهو19
شکل1-6- رقم کاهوي پيچ (Latuca sativus var. capitata)20
شکل1-7- رقم کاهوي پيچ معمولي (L. sativus var.longifolia)21
شکل1-8- رقم کاهو پرک (L. sativus var.crispum)21
شکل1-9- رقم کاهوي ساقه(L. sativus var. angustana)22
شکل1- 9 – ايجاد لکه هاي زرد قارچ Bremia lactuca در روي برگ29
شکل1-10- ايجاد پوشش سفيد رنگ قارچ Bremia lactuca در پشت برگ29
شکل1-11- ايجاد علائم بيماري در پشت و سطح برگ در اثر قارچ Bremia lactucae30
شکل1-12- ايجاد لکه هاي قهوه اي قارچ Bremia lactucae در اثر تخريب بافت برگ30
شکل 1-13- اسپورانژيفور و اسپورانژيوم Bermia lactucae32
شکل1-14- استريگماي قارچ Brmia Lactucae33
شکل 2-1- مواد آزمايشي40
شکل 2-2- نمونههاي آلوده جهت اسپور دهي بيشتر در محيط مرطوب با پوشش نايلوني42
شکل2-3- برگهاي اسپور پاشي شده کاهو43
شکل 2-4- کشت قطعه آزمايشي در ايستگاه قراخيل45
شکل3-1- ساختار کنيديفور و استريگماي قارچ Bermia lactucae48
شکل3-2- کنيدي هاي قارچ Bremia lactuca49
شکل3-3- ساختار اسپورانژيفورواسپورانژيومهاي قارچBermia lactucae49
شکل 3-4- درصد آلودگي ارقام کاهو(حساس تا مقاوم)50
شکل3-5- مزرعه54
فهرست نمودار
نمودار1-1- ميزان توليد جهاني کاهو (ميليون تن در سال)(FAO, 2004).26
نمودار 1-2- سطح زير کشت کاهو در در مناطق مختلف استان مازندران27
نمودار3-1- درصد برگهاي آلوده در ارقام و لاينهاي تجاري کاهو در آزمايشگاه53
نمودار3-2- ميانگين شدت بيماري در ارقام و لاينهاي کاهو در آزمايشگاه54
نمودار3-3- درصد بوتههاي آلوده در ارقام و لاينهاي تجاري کاهو در مزرعه58
نمودار 3-4- ميانگين شدت بيماري در ارقام و لاينهاي تجاري کاهو در مزرعه58
نمودار 3-4- ميانگين شدت بيماري در ارقام و لاينهاي تجاري کاهو در مزرعه59
چكيده
بيماري سفيدك داخلي توسط قارچ lactuca Bremia ايجاد شده و از بيماري هاي مهم كاهو در مناطق تحت کشت اين گياه مي باشد. اين قارچ در تمام طول فصل رشد گياه ايجاد خسارت نموده و از ارزش تجاري اين محصول مي‌كاهد.
در اين بررسي که هدف آن دستيابي به ارقام متحمل به بيماري بوده، تعداد 20 شماره از مواد ژرم پلاسم کاهو جمع آوري شده از مزارع کاهو شهرستان هاي آمل، بابل، قائمشهر، ساري، نکا و بهشهر استان مازندران كه از نظر تيپ رشد وشكل ظاهري نيز اختلاف داشتند، طي سال هاي 1389 و 1390 در شرايط آزمايشگاهي و ايستگاه تحقيقات زراعي قراخيل درقالب طرح بلوك هاي كامل تصادفي، با سه تكرارمورد ارزيابي قرارگرفتند. براي تجزيه و تحليل آماري داده ها از نرم افزار MSTATC استفاده گرديد. نتايج ارزيابي نشان داد که در بين تيمارهاي آزمايشي از نظر آلودگي و شدت بيماري اختلاف معني داري وجود دارد. در اين رابطه لاينهاي وارش و لاين23، سفيد نيشابور و کرج با کمترين درصد بوته هاي آلوده و متوسط شدت بيماري به عنوان ارقام برتر و رقم شادگاني با بيشترين ميزان درصد و شدت آلودگي، به عنوان حساس ترين رقم نسبت به بيماري انتخاب گرديدند.
کلمات کليدي: کاهو، سفيدک داخلي (Bremia lactuca) ، ارقام مقاوم
مقدمه
کاهو از سبزيجات بسيار ارزشمند اي است که انسان از زماني که در زمين استقرار يافته آن را شناخته و مورد استفاده قرار داده است. اين گياه از قديمي ترين سبزي هاي سالادي دنيا است (آزاده و احمديان، 1372). کاهو مانند ساير نباتات زراعي و باغي ديگر همواره مورد تهديد عوامل مخرب قرار مي گيرد. از جمله اين عوامل مخرب بيماري هاي گياهي بوده که اعم آن ها به شرح زير مي باشد:
1- سفيدک داخلي
سفيدک داخلي يا دروغي يکي از بيماري هاي مخرب کاهو در مزارع و گلخانه ها مي باشد (Znidarcic et al., 2003; Raid and Datnof, 1992).
علائم بيماري به صورت لکه هاي زرد رنگ پريده در روي برگ ظاهر مي شود. قطر لکه ها ممکن است تا يک سانتي متر يا بيشتر نيز برسد. در سطح تحتاني لکه ها پوشش سفيد رنگي که همان کنيديوفور و کنيدي هاي قارچ است، تشکيل مي گردد. بعد از مدتي اين لکه ها به رنگ قهوه اي در آمده و منجر به مرگ بافت برگ در قسمت هاي آلوده مي شود (بهداد، 1385 و پيوست، 1388; Sempio, 1938ُ) برگ، مغز و پوم کاهو در مراحل اوليه رشد و حتي نزديک به مرحله بلوغ حساسيت بيشتري نسبت به بيماري دارند (Schultz and Roder, .1938) در شکل 1 تا 3 مراحل ايجاد بيماري بر روي برگ نشان داده شد.

شکل1- ايجاد لکه هاي زرد رنگ قارچ Bremia lactucae بر روي برگ

شکل 2- ايجاد پوشش سفيد رنگ قارچBremia lactucae در پشت برگ

شکل3- مرگ بافت در اثر قارچ Bremia lactucae.
اين بيماري علاوه بر خسارت کمي از نظر کيفي نيز به محصول خسارت زده و از بازار پسندي آن مي کاهد(Janyska, 1957).
عامل بيماري قارچ Bermia lactucae Regel مي باشد (Raid and Datnof, 1992). اين قارچ متعلق به سلسله Fungi، شاخه Oomycota، زيرشاخه Chromista، رده Oomycetes، راسته Peronosporales، خانواده Pronosporaceae، جنس Bermia و گونه lactucae Bermia مي باشد(Fungal Databases Nomenclature and Species Banks on line Taxonomic Novelties Submission, 2011).
2- سفيدك سطحي كاهو
سفيدک سطحي کاهو در اثر Erysiphe Cichoracearum D.c.ex Merat ايجاد شده و يكي از بيماري هاي نادر اين گياه مي باشد. اين بيماري اولين باردرسال 1941 ازكاليفرنيا گزارش شده است (Sherf and et al., 1986).
اين بيماري درسال 1344 توسط شريف و ارشاد از اطراف تهران گزارش شده است. خسارت بيماري درگيلان و مازندران چندان قابل توجه نبوده، ولي درپايان فصل زراعي به ويژه در روي كاهو هايي كه براي بذرگيري نگهداري مي شوند، ديده مي شود. علائم بيماري روي برگ هاي مسن و كناري مشاهده مي شود. بيماري ابتدا روي برگ و سپس در زير برگ ها مشاهده مي‌گردد. اندام هاي قارچ به صورت گرد سفيد رنگ و پودري، كه همان كنيديوفور و كنيدي هاي قارچ مي باشند ديده مي شود (شکل4). برگ هاي آلوده پيچيده، زرد قهوه اي و سپس خشك مي‌ شوند. دراين زمان بوي مخصوصي كه مربوط به قارچ مي باشد، به مشام مي رسد. بوته هاي آلوده كوچك باقي مانده و رشد نمي كنند (Sherf and Macnab,1986).
شکل 4- سفيدک سطحي در اثر Erysiphe cichoracearum. بر روي برگ
3- لكه قهوه اي كاهو
بيماري لکه قهوه اي در اثر Stemphylium botryosum Wallr بوجود مي آيد. اين بيماري در سال 1341 توسط اسكندري گزارش گرديد. بيماري لکه قهوه اي بيشتر در مناطق مرطوب مانند سواحل خزر از گرگان تا آستارا شيوع دارد. اين بيماري علاوه بر شمال، در نواحي جنوبي کشور، به خصوص خوزستان و برازجان نيز شايع بوده و خسارت فراواني وارد مي کند.
علائم بيماري ابتدا به صورت لكه هاي كوچک سبز رنگي بر روي برگ ها ظاهر مي شود. لکه ها به تدريج تغيير رنگ داده و به رنگ قهوه اي در مي آيند. اين لكه ها غالباً مدوربوده و وسط آن ها خشك و نكروزه مي شود (شکل5).
در مواردي اين لكه‌ها به صورت دواير متحدالمركزها در مي آيند. در شرايطي كه رطوبت محيط زياد باشد، هاله اي شفاف دراطراف لکه ها ظاهر مي گردد. زماني كه شدت بيماري افزايش مي يابد، لكه ها به يكديگر متصل شده و تمام سطح برگ را فرا مي گيرند، به طوريكه طعم ومزه کاهو تغيير کرده و بازار پسندي خود را از دست مي دهد. بيماري معمولاً از نوك برگ ها به طرف پائين و از برگ هاي خارجي و مسن به طرف برگ هاي مركزي پيشروي مي نمايد.

شکل 5- لکه قهوه اي در اثر قارچ Stemphylium botryosum بر روي برگ

4- آنتراكنوز كاهو
بيماري آنتراکنوز در اثر Marssonina Panattoniana (Berl.) Magn. ايجاد مي شود. اين بيماري درسال 1895 همزمان در ايتاليا و ايالت اوهايوي آمريكا مشاهده شده و پس از آن در بيشتر كشورهاي معتدل و نيمه گرمسيري از جمله استراليا و نيوزلند گزارش گرديد. اين بيماري علاوه بر روي همه واريته هاي كاهو بر روي شيكوره و آنديو هم ديده مي شود. در ايران اين بيماري در ارديبهشت 1355 توسط بني هاشمي مشاهده و گزارش شده است (بني هاشمي و همکاران، 1356).
علائم بيماري ابتدا به صورت لكه هاي آب سوخته اي به قطر 2 تا 3 ميلي متر در برگ هاي خارجي مشاهده شده و سپس به سمت برگ هاي داخلي پيشروي مي كند. لکه ها به تدريج بزرگتر شده و به 1 تا 2 سانتي متر رسيده و به رنگ ارغواني در مي آيند. با پيشرفت بيماري قسمت اعظم گياه آلوده شده و خسارت زيادي به محصول وارد مي گردد. بوته هاي بيمار ظاهري زرد رنگ به خود گرفته و كوچک باقي مي مانند. ممكن است قسمت وسط لكه ها جدا شده و سوراخ هايي روي برگ ها بوجود آيد. قارچ عامل بيماري علاوه بر برگ به رگبرگ اصلي و دمبرگ نيز حمله کرده و لكه هاي بيضي شکل، کرم رنگ و فرو رفته اي توليد مي نمايد.
5- سپتوريوز كاهو
اين بيماري توسط .Septoria lactucae Pass بوجود آمده و تقريباً در بيشتر مناطق تحت کشت كاهو در جهان از جمله آرژانتين، استراليا، برزيل، كانادا، دانمارك، انگلستان، فرانسه، آلمان، هندوستان، ايتاليا، ژاپن و ايالات متحده آمريكا وجود دارد. در ايران اين بيماري از اهواز و ورامين گزارش شده است (اسفندياري، 1326؛ ارشاد 1343؛ شريف و ارشاد، 1345؛ ابراهيمي و ميناسيان، 1353).
علائم بيماري روي برگ هاي كاهو به صورت لكه هايي به اشكال نامنظم و به رنگ قهوه اي روشن ظاهر مي شود. لکه ها ممكن است بهم پيوسته و سطح وسيعي از برگ را فرا گيرند. برگ هاي آلوده پژمرده و خشک مي گردند (شکل6). درمتن لكه ها درهر دو سطح برگ پيكندهاي فراواني به رنگ سياه تشكيل شده كه با چشم غير مسلح نيز قابل ديدن مي باشند.

شکل6 – علائم بيماري بر اثر قارچ Septoria lactucaeبر روي برگ
6- پوسيدگي ريشه کاهو
بيماري پوسيدگي ريشه يا از پا افتادگي كاهو در اثر قارچSclerotinia Sclerotiorum ( libi) de Bary (Sclerotinia minor Jagger) ايجاد شده و يكي از بيماري هاي مخرب و مهم كاهو مي باشد. اين بيماري علاوه بر کاهو به بسياري از گياهان زراعي و باغي ديگر از جمله كلم، كلم گل، خردل، لوبيا سبز، لوبيا، باقلا، چغندر، هويج، خيار، طالبي، كدو، هندوانه،كرفس، بادمجان، سيب زميني، تربچه، پياز، نخود، آنديو، اسفناج و شلغم حمله کرده و خسارت وارد مي کند. بيماري پوسيدگي ريشه درسال 1894 از امريكا گزارش گرديد. درايران اولين بار اين بيماري درسال 1969 توسط وينوبوژن وهمكاران بين انديشمك واهواز جمع آوري و گزارش شد (Sherf and Macnab, 1986).
علائم بارز بيماري به صورت از پا افتادگي كاهو بوده و از اينرو به همين نام معروف است. بيماري به صورت لكه هاي آب سوخته، معمولاً در روي ساقه نزديك سطح خاك شروع شده و به طرف پائين و بالاي نقطه آلوده پيشروي مي کند. اين بيماري موجب آلودگي ريشه و محل اتصال برگ به ساقه مي شود. دمبرگ ها پوسيده شده و برگ ها از بين مي روند. مرگ برگها از كناره آنها شروع شده وبه قسمت مركز گسترش مي يابد. شدت آلودگي در برگ ها ي داخلي کمتر از برگ هاي خارجي بوته هاي بيمار است. بوته هاي آلوده به آساني از زمين کنده مي شوند زيرا ريشه هاي فرعي در اثر حمله قارچ هاي سايرپروفيت از بين مي روند. در شرايط بسيار مرطوب قارچ عامل بيماي به صورت كپك سفيدي تمام برگ هاي بوته را فرا مي گيرد .

7- پژمردگي فوزاريومي كاهو
اين بيماري توسط قارچ Fusarium Oxysporum Schlectend بوجود آمده و اولين بار در سال 1990 در يكي از مزارع كاهو ناحيه كاليفرنيا مشاهده شده است (et al.,1993 Hubbard). پژمردگي فوزاريومي كاهو در ايران اولين بار در سال 1372 در مزارع كاهوي منطقه شهر ري توسط اعتباريان مشاهده شده است (بهداد، 1384).
علائم بيماري در خزانه و مزرعه کاهو مشاهده مي شود. در خزانه بوته هاي جوان پژمرده شده و مي ميرند. علائم بيماري در مراحل بعدي در مزرعه به صورت سوختگي و زرد شدن برگ ها ظاهر مي گردد. در اين هنگام در بافت آوندي نوارهاي قهوه اي يا سياه مشاهده مي شود. بعضي گياهان كوتوله مانده و محصولي توليد نمي كنند. تغيير رنگ آوندها از برگ هاي زرد تاج گياه به سمت پوست و آوندهاي ريشه ادامه پيدامي كند. در مواردي علائم در خارج از ريشه و تاج گياه مشخص نيست (اعتباريان، 1376).
8- كپك خاكستري كاهو
كپك خاكستري ناشي از Botrytis Ginerea در بسياري از كشورها ازجمله ايران ديده مي شود. خسارت اين بيماري درگيلان ومازندران در روي نشاء هاي كاهو قابل توجه مي باشد.
علائم بيماري روي برگ هاي خارجي و همچنين روي برگ هاي نشاء درمجاورت سطح مرطوب خاك به صورت لكه هاي مايل به قهوه اي ظاهرمي شود. بخش هاي آلوده دچار پوسيدگي نرم وآبدارمي گردند. درشرايط مرطوب روي قسمت هاي آلوده كپك خاكستري رنگي تشكيل مي شود که بعداً در روي آن ها تعدادي اجسام سياه به نام سختينه يا اسكلروت تشكيل مي گردد (شکل7). قطر اسكلروت ها به 2 تا 5 ميلي متر مي رسد (الهي نيا، 1386 و بهداد، 1384).
شکل7-کپک خاکستري در اثر قارچ Botrytis Ginerea بر روي کاهو
9- لكه خاكستري كاهو
اين بيماري درگيلان ومازندران وجوددارد. خسارت بيماري درمزرعه وهمچنين درحين حمل ونقل قابل توجه است. علائم بيماري ابتدا به صورت لكه هاي سبز كمرنگي درروي برگ ها ظاهرشده، که به تدريج به رنگ قهوه اي در مي آيند. اين لكه ها غالباًً گرد و وسط آن ها نكروزه مي شود. در اثر گسترش بيماري اين لكه ها ممكن است به صورت دوايرمتحدالمركز وموجي در آيند كه اطراف آنها را هاله زرد رنگي فرامي گيرد. مقدار محصول بوته هاي بيمار كاهش مي يابد. علاوه بر خسارت کمي، خسارت کيفي نيز به محصول وارد مي شود که در اين صورت كاهوهاي آلوده ارزش بازارپسندي خود را از دست مي دهند. بيماري غالباً از برگ هاي بيروني شروع مي شود ومزه برگ ها كمي تلخ مي گردد(الهي نيا، 1386 و بهداد، 1384).
10- موزانيك كاهو (Lmv ) Lettuce Mosauic Virus
بيماري موزائيك يكي از شايع ترين و مخرب ترين بيماري هاي كاهو دردنيا از جمله ايران است. اين بيماري در سال 1921 در فلوريدا شناخته شده و در سال 1342 توسط ارشاد از اطراف تهران و ورامين و سپس در شيراز و اصفهان (دانش 1356) و اكثر مناطق تحت کشت اين گياه در فارس (ايزدپناه 1361) گزارش گرديد. در كاهو كاري ها گيلان و مازندران نوعي موزانيك كاهو اشاعه دارد كه براي تشخيص قطعي آن نياز به بررسي بيشتراست (الهي نيا، 1386). ويروس موزائيك كاهو علاوه بر كاهو خوردني و وحشي، حداقل به 25 جنس از 12 خانواده مثل آنديو، كاسني، نخود و اسفناج حمله کرده و خسارت مي زند. علائم بيماري بسته به نوع رقم، سن گياه، تغيرات محيطي و زمان آلودگي متفاوت مي باشد. در ارقام حساس حاشيه برگ ها ناهموار و بد شكل شده که در نهايت خشك مي شوند. چنانچه گياهاني از بذور آلوده توليد شوند، شديداً كوتاه شده و برگ حقيقي اوليه آنها شكل نا منظمي همراه با علائم موزائيك پيدامي كنند(شکل8). گاهي رگبرگ ها روشن ترشده و لكه هاي قهوه اي در اطراف گلبرگ هاي كوچك ايجاد مي شوند. اگر آلودگي در اواخر فصل رشد صورت گيرد، گياه علائم آشكاري ازخودنشان نمي دهد و تنها ممكن است برگ ها ي مركزي كوچك تر گردند. همچنين در دماي بالاتر از 30 درجه سانتي گراد علايم آلودگي در گياه مخفي مي گردد (Sherf and Macnab,1986).

شکل 8 – علائم موزائيک در اثر Lettuce Mosauic Virus بر روي کاهو

از بين بيماري هاي فوق، سفيدک داخلي از مهمترين آن ها بوده که با کاهش کمي و کيفي (بازار پسندي) کاهو خسارت زيادي را به اين محصول ارزشمند وارد مي سازد.
استفاده از قارچ کش ها روش سريع کنترل بيماري بوده که محلولپاشي آن ها به محض مشاهده اولين لکه ها، روي برگ اعمال مي شود. ولي کاربرد مداوم آفت کش هاي شيميائي نه تنها از نظر اقتصادي مقرون به صرفه نبوده، بلکه از لحاظ بهداشتي نيز مصرف کاهو هاي سمپاشي شده خطراتي را براي انسان ايجاد مي کند. از طرف ديگر کاربرد مداوم قارچ کش ها، به خصوص آفت کش هاي سيستميک زمينه ساز مقاومت قارچ ها در مقابل آن ها ها نيز مي باشد. از اين رو يافتن روش هاي مناسب ديگري که جايگزين کنترل شيميائي شده و يا در تلفيق آن بتواند خسارت محصول را به حد اقل برساند، ضروري مي باشد. استفاده از ارقام مقاوم اصولي ترين روش کنترل اين بيماري است (Raid and datnoff, 2011).
در اين تحقيق تعداد 20 شماره از مواد و لاين هاي در يافتي از مرکز تحقيقات کشاورزي و منابع طبيعي مازندران در ايستگاه تحقيقات زراعي قراخيل وابسته به مرکز تحقيقات فوق در برابر بيماري در شرايط آلودگي مصنوعي مورد ارزيابي قرار گرفت.
موقعيت جغرافيايي ايستگاه تحقيقات زراعي قراخيل
ايستگاه تحقيقات زراعي قراخيل ( قائمشهر) در طول جغرافيايي 52 درجه و 53 دقيقه شرقي و عرض جغرافيائي 36 درجه و 27 دقيقه شمالي با ارتفاع 7/14 متر از سطح درياي آزاد قرار گرفته است. بافت خاک لومي رسي با PH حدود 6/7 است.
ويژگيهاي آب و هوايي منطقه
ميزان بارندگي سالانه محل آزمايش بر مبناي ميانگين 10 ساله برابر با 600 ميليمتر و متوسط دماي سالانه آن 1/26 درجه سانتيگراد است. بر اساس تقسيمات هواشناسي، اين منطقه جزء مناطق نيمه مديترانهاي گرم ميباشد که تابستانهاي گرم و زمستانهاي ملايم دارد.
اطلاعات هواشناسي ايستگاه تحقيقات کشاورزي قراخيل در سال زراعي 89 در جدول ا ارايه شده است.

جدول1- اطلاعات هواشناسي ايستگاه تحقيقات کشاورزي قراخيل در سال زراعي 1389
ماهتعداد روزهاي ثبت شدهدرجه حرارت
(سانتيگراد)درصد رطوبت نسبيميزان بارندگي (ميليمتر)روزهاي بارندگيحداقلحداکثرحداقلحداکثرمهر306/185/2668936/7211آبان3061/929/1966903/1407آذر308/673/1561969/1410دي3014/233/1266929/999بهمن308/214/1260966711اسفند294/515/1750968/356فروردين3144/1048/1963947/1410ارديبهشت318/144/2166971/2814خرداد316/198/2961967/196
اهداف تحقيق
– دستيابي به ارقام مقاوم يا متحمل به بيماري
– کاهش مصرف سموم شيميائي به منظور حفظ محيط زيست و سلامتي مصرف کنندگان در راستاي کشاورزي پايدار
– تعيين منابع مقاومت به منظور تهيه ارقام مقاوم در برنامه هاي اصلاحي آتي توسط محققين
فصل اول
مروري بر تحقيقات
1-1- کاهو
1-1-1- تاريخچه
كاهو يكي از مهمترين سبزيجات برگي دنيا بوده و داراي ارزش غذايي خوبي است. كاشت كاهو به زمان بسيار دور باز گشته و در حدود دو هزار و پانصد سال قبل از ميلاد مسيح كشت مي شده است. برخي از محققين اصل اين نبات را از اروپا و برخي از آسيا مي دانند. كاهو در ايران از 6 قرن قبل از ميلاد مصرف مي شده است. اين گياه يك سال قبل از ميلاد به روم راه يافته و غذاي مهمي براي روميان به شمار مي رفت. كريستف كلمب بذر كاهو را به دنياي جديد برده، به طوري كه از اوائل قرن پانزدهم ميلادي در هياتي و باهاما كشت شد. اروپائيان از سال 1494 زماني كه در سرزمين خود استقرار يافتند، کاهو را شناخته اند و مورد استفاده قرار مي دادند. در سال 1806 آقاي مك ماهون 16 رقم كاهو نام برده است (آزاده و احمديان، 1372). اين ارقام به وسيله كلمبوس براي اولين بار به آمريكا برده شده و كشت گرديد. تعداد ارقام کاهو در آمريکا از بيش از 20 رقم در سال 1880، به 87 رقم درسال 1885 رسيد (شيباني، 1368).
مجمو عه اي از ارقام کاهو در شمال اروپا و آسيا در طول سال در مناطق گرمسيري و کشورهاي زير ناحيه گرمسيري همانند برزيل کشت شده اند (Filgueira, 2000).
1-1-2- مشخصات گياه شناسي
کاهو گياهي يک ساله، از گروه دو لپه اي ها و از سلسله گياهان1 که داراي 18n=2.کروموزوم است. اين گياه از گروه آنژيوسپرمها، راسته آسترالس2، خانواده آستراسه3، جنس Lactuca و گونه Lactuca sativa است(Morgan, 1981) .
كاهو خوراكي مشتقي از لاكتوكا سكاريولا مي باشد كه درحال حاضر به عنوان علف هرز و به حد وفور در مزارع مي رويد. اين نوع وحشي به سهولت با انواع زراعي تركيب شده و دورگ هائي را به وجود مي آورد. شکل1-1- مزرعه کاهوي پيچ بابلي را نشان مي دهد.

شکل1-1- مزرعه کاهو (رقم کاهوي پيچ بابلي).
1-1-2-1- بذر
بذر کاهو به رنگ خاكستري نقره اي است. بذر در بعضي از ارقام به رنگ هاي سياه، قهوه اي يا زرد نيز ديده مي شود. بذر کاهو کشيده و نوک باريک و داراي 5 تا 7 برجستگي، به طول 3 تا 4 ميلي متر، عرض 8/0 تا 1 و ضخامت 3/0 تا 5/0 ميلي متر مي باشد (شيباني،1342) در شکل1-2- شکل و رنگ بذر کاهو بابلي نشان داده شد.
شکل1-2- شکل و رنگ بذر کاهو
بذر کاهو داراي دو شکل خواب فيزيولوژيکي اسکوتودرمانسي و ترمودورمانسي است.
اسکوتودرمانسي به معني توقف جوانه زني بذر در تاريکي بوده و ترمودورمانسي يعني اينکه گياه در دماي 30 – 35 درجه سانتي گراد در استراحت ثانويه به سر برده که در اين شرايط جوانه زني بذر به دليل باز ماندن پريکارپ از رشد، کاهش قدرت و عدم تنفس جنين متوقف مي گردد (پيوست، 1388).
وزن هزار دانه کاهو 8/0 تا 2/1 گرم و وزن يک ليتر آن 440 تا 480 گرم مي باشد و در يک کيلوگرم آن بيش از يک ميليون بذر موجود مي باشد (شيباني، 1369).
بذر اين گياه قوه ناميه خود را در بهترين شرايط تا 4 سال حفظ مي کند. قوه ناميه بذر يک ساله اين گياه بيشتر از بذر تازه آن مي باشد. زيرا در بذر يک ساله به علت تغييزات بافت پوسته، فرصت کافي براي تبادل گاز کربنيک و اکسيژن جهت سبز شدن آن، به وجود مي آيد (شيباني، 1388).
کمينه دماي خاک براي جوانه زني بذر 7/17، بهينه بين 5/15 تا 3/18 و بيشينه دما 24 درجه سانتي گراد است. مدت زمان سبز شدن بذر در درجه حرارت کم (3-4 درجه) به مدت 6 تا 12 روز مي باشد. بذرهاي که دير سبز مي شوند، توليد نهال هائي مي کنند که خيلي زود گل و بذر مي دهند. زود به گل رفتن تحت تآثير طول مدت روز هم مي باشد.
تاثير طول مدت روشنائي در روز براي ارقام مختلف کاهو متفاوت مي باشد. ارقام وحشي نسبت به مدت روشنائي خنثي هستند، اما در ارقام اصلاح شده که در سبزيکاري استفاده مي شوند، متفاوت مي باشد. در ارقام تابستانه اگر مدت روشنائي در روز کم باشد، دير بذر مي دهد. اما در انواع ارقام پائيزه و زمستانه که معمولا طول مدت روشنائي کم مي باشد، اگر به طور مصنوعي تعداد ساعات روشنائي را کمتر کرد نهال خيلي ديرتر از معمول گل کرده و بذر مي دهد. براي کاشت بذر از دو روش زير استفاده مي شود (شيباني، 1369).
– انتقال مستقيم بوته هاي کاهو از خزانه به زمين اصلي
در اين روش چهار تا شش هفته قبل از نشاي نهال در زمين اصلي، بذر در خزانه کشت شده و پس از چهار برگي شدن به محل اصلي منتقل مي گردد. طرز کاشت به صورت خطي و فاصله خطوط از هم 10 سانتي متر مي باشد. در هنگام کشت بايد سعي کرد که تراکم بذر روي خطوط کشت زياد نباشد. در اين رابطه بذر بايد با مقداري ماسه نرم مخلوط و بعد کشت گردد. در شکل 1-3- خزانه و نشاء کاهو نشان داده شد.

شکل1-3- خرانه و نشاء کاهو- انتقال بو ته هاي کاهو پس از عبور از خزانه انتظار به زمين اصلي
در اين رابطه بذر پس از کشت، سبز شدن و رشد کافي نهال در خزانه اول که معمولا در زير شاسي، جعبه مخصوص و يا بر روي سکوي گلخانه انجام مي گيرد، نشاء به خزانه دوم (خزانه انتظار) انتقال مي يابد. کاشت بذر در جعبه نسبت به شاسي و گلخانه ارجهيت دارد. زيرا عمليات مربوط به مقاوم نمودن نهال به محيط خارج و حمل به مزرعه (زمين اصلي) آسان تر مي باشد.
پس از رشد کافي نهال در خزانه، بايد براي کاشت در زمين اصلي به هواي آزاد و شرايط محيط مزرعه مقاوم گردد. براي اين منظور بايد پنجره شاسي يا گلخانه به تدريج بتز شده تا هر دفعه مقداري هواي خارج و آزاد به گياه برسد. اين عمل به طور مکرر ادامه مي يابد. پس از 5 تا 6 روز فقط هنگام شب در شاسي را بسته و در روز کلا باز گذاشته مي شود. مقدار آب را نيز کم کرده تا گياه به کم آبي و خشکي عادت کند (پيوست، 1388 و شيباني، 1369).
معمولا براي کشت ارقام تابستانه و پائيزه بذر پاشي در زمين اصلي صورت مي گيرد که پس از سبز شدن بذر، نشاهاي اضافي روي رديف تنک مي گردد. تنک کردن معمولا به وسيله دست يا بيلچه انجام مي گيرد. با توجه به ميزان رشد و نمو گياهچه، تنک کردن نشاء حدود 3 هفته پس از بذر پاشي صورت مي گيرد. عمق کاشت بذر حدود 5/1 تا 2 سانتي متر، فاصله کاشت 30 ×30 و يا 40 ×30 سانتي متر است. مقدار بذر مصرفي حدود 2 تا 5/2 کيلوگرم در هکتار مي باشد. نشاء و بذر پاشي در کشت هاي وسيع توسط ما شين انجام مي گيرد (پيوست، 1388).
1-1-2-2- ريشه
کاهو مانند اکثر گياهان داراي ريشه هاي اصلي و فرعي است که بلافاصله بعد از کاشت توليد مي شوند. ريشه اصلي کاهو عمودي است. ريشه‌هاي فرعي به صورت سطحي تشکيل شده و وظيفه جذب موادغذايي را بر عهده دارند (پيوست، 1388). شکل 1-4- ساختار ريشه نشان داده شد.

شکل1-4 ساختار ريشه
1-1-2-3- برگ
برگ‌ کاهو معمولا صاف و بدون كرك بوده و كناره آن داراي بريدگي هاي بسيار ريزي است. برگ هاي کاهو در طي رشد به هم پيچيده شده و به رنگ هاي سبز زرد، سبز تيره و قرمز قهوه اي در مي آيند (پيوست، 1388).
1-1-2-4- گل
ويژگي مهم اين خانواده وجود گل هاي لوله اي و زبانه اي مي باشد. اين گياه روز بلند بوده و در تابستان به گل مي نشيند. گرده افشاني کاهو اکثرا به صورت خود گشن مي باشد (پيوست، 1388). در شکل 1-5- گلدهي کاهو نشان داده شد.
شکل 1-5- گل رفتن کاهو
1-1-3- طبقه بندي کاهو
1-1-3-1- طبقه بندي از نظر گياهشناسي کاهو به 4 گروه به شرح زير تقسيم مي شوند:
1- كاهوي پيچ يا کاهو کلمي (Latuca sativus var. capitata)
اين کاهو که کاهوي قلمي نيز ناميده مي شود، به طور وسيعي کشت مي گردد. كاهوي پيچ به دليل داشتن کيفيت مناسب و طعم خوب، نسبت به بقيه کاهو ها داراي مشتري بيشتري است. در اين گروه برگ ها مانند کلم پيچ به هم چسبيده و شکل گردي به خود مي گيرند. اين کاهو داراي دو نوع بوتريچد4 و کريسفد5 مي باشد (شکل1-6 ).

شکل1-6- رقم کاهوي پيچ (Latuca sativus var. capitata)
کاهوي بوتريچد داراي برگ هاي لطيف و نرم بوده که کشت آن هم در هواي آزاد و هم در گلخانه ها و تونل هاي پلاستيکي متداول مي باشد. خاصيت انبارداري اين کاهو کم مي باشد.
کاهوي کريسفد خوش طعم بوده و خاصيت انباري آن نسبتا زياد مي باشد. اين نوع در ايران به کاهوي زمستانه و در خارج از کشور به آيسبرگ6 معروف است. دراين نوع کاهو هم برگ ها مانند کلم پيچ به هم چسبيده و حالت گردي به خود مي گيرد. رشد بيش از حد شاخ و برگ باعث به وجود آمدن مزه تلخ آن مي گردد.
2- كاهوي پيچ دولابي يا كاهو پيچ معمولي (L. sativus var.longifolia)
اين رقم به کاهوي رومن7 نيز اشتهار داشته و از قديمي ترين کاهوي پرورشي به شمار مي آيد. برگ هاي اين رقم کشيده، قاشقي شکل، زبر، نسبتا مجعد با رگه هاي مياني پهن و برجسته، که گرايش زيادي به رشد عمودي دارند. اکثر کاهوي مصرفي در ايران (کاهوي پيچ بابلي و پيچ دولابي) از اين نوع مي باشند (شکل1-7).

شکل1-7- رقم کاهوي پيچ معمولي (L. sativus var.longifolia)
3- كاهو پرك (L. sativus var.crispum):
برگ هاي اين گروه کوچک، مضرس و بدون پيچ هستند. رنگ برگ هاي اين گياه سبز زرد تا قهوه اي قرمز مي باشد. اين کاهو سطوح وسيعي را در کشت هاي گلخانه اي اروپا به خود اختصاص مي دهد (شکل 1-8).
شکل1-8- رقم کاهو پرک (L. sativus var.crispum)
4- كاهوي ساقه (L. sativus var. angustana)
کاشت اين رقم در ايران متداول نبوده و در خارج هم زياد كشت نمي شود. قسمت مورداستفاده اين کاهو ساقه ضخيم و كوتاه آن مي باشد. برگ ها ابتدا به صورت روزت، بهم پيوسته و بدون انشعاب اند. بعد از مدتي ساقه ضخيمي به ارتفاع 70 تا 120 سانتي متر از داخل روزت بيرون مي آيد. ساقه آن در تهيه انواع غذا مورد استفاده قرار مي گيرد.

شکل1-9- رقم کاهوي ساقه(L. sativus var. angustana)
1-1-3-2- طبقه بندي كاهو از نظرباغباني
براساس نوشته ميرعمادي (1351)، بنگاه هاي تهيه و اصلاح بذر کاهو در خارج از کشور انواع بسيار متنوعي از اين گياه را تهيه نموده و در د سترس سبزيكاران قرار مي دهند.
در فرانسه ارقام كاهو از نظر فصلي که مورد استفاده قرار مي‌ گيرد به 3 دسته:
1- کاهوي بهاره
2- کاهوي تابستانه
3- کاهوي پائيزه و زمستانه
1-1-4- ارزش غذايي کاهو
کاهو داراي ويتامين هاي آ، ب، ث و مواد يگري مانند يد، آهن، فسفر، منيزيم، روي، منگنز، مس، كلسيم، سديم، پتاسيم، نيكل، كبالت، سولفور و مس، نشاسته، پروتئين و آب مي‌باشد. مواد شيميايي آن را موم، رزين، ماليك اسيد و سوكسي نيك اسيد و لاكتوكاروم تشکيل مي دهند. از لاكتوكاروم موجود به عنوان داروي خواب آور، مسكن، درمان کننده برونشيت، آسم و در چشم پزشكي براي گشاد كردن مردمك چشم استفاده مي‌شود. در هندوستان از برگ هاي اين گياه در درمان سوختگي و زخم استفاده مي كنند. براي اين منظور برگ ها را روي زخم مي گذارند تا التيام يابد. همچنين آب اين گياه تب بر است. در ايران اين گياه به صورت تازه در تهيه سالاد يا همراه با ساير سبزي هاي سالادي مورد استفاده قرار مي گيرد. در بعضي از كشورهاي اروپايي و آمريكايي ساقه آن را پخته و مصرف مي كنند (شيباني، 1342؛ مير عمادي، 1351).
اين گياه از نظر ويتامين هاي A، B1، B2، B3 و C بسيار غني مي باشد. کاهو به خاطر دارا بودن سلولز در فعال كردن اعمال دودي روده، معده و دفع مواد آن ها نقش بسيار مهم واساسي دارد (شيباني، 1342). کاهو مقدار كمي كالري در بدن توليد مي كند که از اين نظر براي افراد مسن و كساني كه مبتلا به مرض چاقي و فشار خون هستند، بسيار مفيد است. بنا به نوشته پيوست (1388) در هر 100 گرم وزن خشک كاهو 94 درصد آب، 5/2 درصد كربوهيدرات، 21 درصد پروتئين، 3/0 درصد چربي، 5/0 درصد فيبر و 2/1 درصد تركيبات معدني وجود دارد.
کاهو نيترات زيادي (2500 تا 3000 ميلي گرم) را به خصوص در گلخانه هائي با کمبود نور پرورش يابند،



قیمت: تومان


پاسخ دهید