بسم الله الرحمن الرحيم
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي، گروه اقتصاد
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc.)
گرايش : اقتصاد کشاورزي

عنوان:
تخمين هزينه تخريب منابع آب زير زميني ناشي از اضافه برداشت با تأکيد برشوري
(مطالعه موردي: گندمکاران شهرستان ارسنجان)
استاد راهنما:
دکتر مرتضي حسن شاهي
استاد مشاور:
دکتر حميدرضا ميري
نگارش:
جليل خادم الحسيني
زمستان 1392
دانشگاه آزاد اسلامي
واحد ارسنجان
دانشکده کشاورزي و منابع طبيعي، گروه اقتصاد
پايان نامه براي دريافت درجه کارشناسي ارشد (M.Sc.)
گرايش : اقتصاد کشاورزي
عنوان پايان نامه:
تخمين هزينه تخريب منابع آب زير زميني ناشي از اضافه برداشت با تأکيد بر شوري
(مطالعه موردي: گندمکاران شهرستان ارسنجان)
نگارش:
جليل خادم الحسيني
ارزيابي وتصويب شده توسط کميته داوران پايان نامه با درجه بسيار خوب
امضاء اعضا کميته پايان نامه
دکتر مرتضي حسن شاهي (استاد راهنما)
دکتر حميدرضا ميري (استاد مشاور)
دکتر ابراهيم سري ديوشلي (استاد داور)

مدير گروه تحصيلات تكميلي معاون پژوهش و فن آوري دانشگاه
دكتر مرتضي حسنشاهي دکتر حيدر آقابابا
زمستان 1392
تعهدنامه اصالت رساله يا پايان نامه
اينجانب جليل خادم الحسيني دانش آموخته مقطع کارشناسي ارشد ناپيوسته در رشته روانشناسيعمومي که در تاريخ 27/3/1393 از پايان نامه خودتحت عنوان ” تخمين هزينه تخريب منابع آب زير زميني ناشي از اضافه برداشت باتاکيد برشوري (مطالعه موردي: گندمکاران شهرستان ارسنجان ” با کسب نمره 77/17 و درجه بسيارخوب دفاع نموده ام بدينوسيله متعهد مي‌شوم:
1) اين پايان نامه حاصل تحقيق و پژوهش انجام شده توسط اينجانب بوده و در مواردي که از دستاوردهاي علمي و پژوهشي ديگران (اعم از پايان نامه، کتاب، مقاله و. . . ) استفاده نموده ام، مطابق ضوابط و رويه موجود، نام منبع مورد استفاده و ساير مشخصات آن را در فهرست مربوطه ذکر و درج کرده ام.
2) اين پايان نامه قبلاً براي دريافت هيچ مدرک تحصيلي (هم سطح، پايين تر يا بالاتر) در ساير دانشگاهها و مؤسسات آموزشي عالي ارائه نشده است.
3) چنانچه بعد از فراغت از تحصيل، قصد استفاده و هر گونه بهره برداري اعم از چاپ کتاب، ثبت اختراع و. . . از اين پايان نامه داشته باشيم، از حوزه معاونت پژوهشي واحد مجوزهاي مربوطه را اخذ نمايم.
4) چنانچه در هر مقطع زماني خلاف موارد فوق ثابت شود، عواقب ناشي از آن را مي پذيرم و واحد دانشگاهي مجاز است با اينجانب مطابق ضوابط و مقررات رفتار نموده و در صورت ابطال مدرک
تحصيلي‌ام هيچگونه ادعايي نخواهم داشت.

نام و نام خانوادگي: جليل خادم‌الحسيني تاريــخ و امضــاء: اثر انگشت:
اين تعهد مي بايست در حضور نماينده پژوهش امضاء و اثر انگشت شود.
معاونت پژوهش و فنآوري
به نام خدا
منشور اخلاق پژوهش
با ياري از خداوند سبحان و اعتقاد به اين كه عالم محضر خداست و همواره ناظر بر اعمال انسان و به منظور پاس داشت مقام بلند دانش و پژوهش و نظربه اهميت جايگاه دانشگاه در اعتلاي فرهنگ و تمدن بشري، ما دانشجويان و اعضاي هيئت علمي واحدهاي دانشگاه آزاد اسلامي متعهد مي‌گرديم اصول زير را در انجام مفعاليتهاي پژوهشي مدنظر قرار داده و از آن تخطي نكنيم:
1-اصل برائت: التزام به برائت جويي از هرگونه رفتار غيرحرفهاي و اعلام موضوع نسبت به كساني كه حوزه علم و پژوهش را به شائبههاي غير علمي مي‌آلايند.
2-رعايت انصاف و امانت: تعهد به اجتناب از هرگونه جانب داري غيرعلمي و حفاظت از اموال، تجهيزات و منابع دراختيار.
3-اصل ترويج: تعهد به رواج دانش و اشاعه نتايج تحقيقات و انتقال آن به همکاران علمي و دانشجويان به غير از مواردي که منع قانوني دارد.
4-اصل احترام: تعهد به رعايت حريم‌ها و حرمت‌ها در انجام تحقيقات و رعايت جانب نقد و خودداري از هرگونه حرمت شکني.
5-اصل رعايت حقوق: التزام به رعايت کامل حقوق پژوهشگران و پژوهيدگان (انسان، حيوان، نبات) و ساير صاحبان حق.
6-اصل راز داري: تعهد به صيانت از اسرار واطلاعات محرمانه افراد، سازمان‌ها و کشور و کليه افراد و نهادهاي مرتبط با تحقيق.
7-اصل حقيقت جويي: تلاش در راستاي پي جويي حقيقت و وفاداري به آن و دوري از هرگونه پنهان سازي حقيقت.
8-اصل مالکيت مادي و معنوي: تعهد به رعايت کامل حقوق مادي و معنوي دانشگاه و کليه همکاران پژوهش.
9-اصل منافع ملي: تعهد به رعايت مصالح ملي و در نظر داشتن پيشبرد و توسعه کشور در کليه مراحل پژوهش.
سپاسگزاري:
بعضي ها مثل آسمان آبي اند و مثل سبزه سبز، مثل چشمه زلال‌اند و مثل درخت پربار، مثل خورشيد مي‌تابند و زنده مي‌کنند، زندگي مي بخشند و راه و رسم زندگي‌کردن را مي‌آموزند. همانند استاد عزيزم جناب آقاي دکتر حسن‌شاهي که همچون درخت پربارند و همچون آسمان آبي و چون خورشيد گرمابخش…
ازکليه عزيزاني که مرا در گردآوري اين پايان‌نامه ياري کردند سپاسگزاري مي‌نمايم.

تقديم به:
پدرم، که قطره قطره‌ي مرکب قلمم يادگارعرق جبين اوست.
مادرم، که محبت‌هايش همواره پَر پروازم بوده است.
و همسرم، تک ستاره‌ي زندگيم.
فهرست مطالب
عنوان صفحه
چکيده1
فصل اول: کليات تحقيق
مقدمه3
1-1- بيان مسأله4
1-2- اهميت تحقيق7
1-3- اهداف تحقيق7
1-4- فرضيات تحقيق7
1-5- تعاريف8
1-5-1- گندم8
1-5-2- اقليم مناسب8
1-5-3- ميزان حرارت و رطوبت مورد نياز رشد9
1-5-4- زمان كاشت9
1-5-5- تناوب زراعي9
1-5-6- ارقام مناسب كاشت10
1-5-7- ميزان بذر مورد نياز در هكتار10
1-5-8- ارتفاع گياه10
عنوان صفحه
1-5-9- خاك مناسب10
1-5-10- نياز كودي11
1-5-11-تعداد بوته در يك هكتار11
1-5-12- طريقه آبياري11
1-5-13- ميزان آب مصرفي در هكتار و دور آبياري12
1-5-14- علف هاي هرز مزارع گندم12
1-5-15- آفات و بيماريها12
1-5-16- كنترل علفهاي هرز13
1-5-17- عوامل سوء بر گندم13
1-5-18- عملكرد دانه14
1-6- منطقه مورد مطالعه وشرايط آن14
فصل دوم: پيشينه تحقيق
مقدمه17
2-1- مطالعات درداخل17
2-2- مطالعات در خارج20
فصل سوم : مواد وروش ها
3-1- روش تحقيق24
عنوان صفحه
فصل چهارم: نتايج و بحث
4-1- مقدمه32
4-1-1- روش آبياري34
4-1-2- نحوه کشت36
4-1-3- تراکم کشت37
4-1-3- رقم مورد استفاده38
4-1-4- ميزان آبكشي سالانه39
4-2- تحليل استنباطي داده ها40
4-2-1- تخمين توابع شوري و نتايج آن40
4-2-2- تابع توليد گندم43
4-2-3- محاسبه هزينه صريح آبكشي47
4-2-4- اندازه‌ي بهينه برداشت در حالت رقابت آزاد48
4-2-5- اندازه‌ي بهينه‌ي برداشت در حالت اعمال مديريت48
4-2-6- تابع هزينه50
4-3-6-1- تابع هزينه‌ي استخراج آب جهت توليد گندم50
4-3-7- تابع رفاه52
4-3-7-2- تأثير شوري آب زيرزميني بر رفاه جامعه54
عنوان صفحه
فصل پنجم : نتيجه گيري وبحث
نتايج56
پيشنهادها59
فهرست منابع وماخذ
منابع فارسي61
منابع انگليسي66
فهرست جدولها
عنوان صفحه
جدول (4-1) اطلاعات روش آبياري توسط كشاورز34
جدول (4-2) اطلاعات بافت خاک35
جدول (4-3) اطلاعات نحوه کشت36
جدول (4-4) اطلاعات تراکم کشت37
جدول (4-5) اطلاعات رقم مورداستفاده38
جدول (4-6) ميزان كل آبكشي سالانه بهره‌برداران مورد مطالعه براي يك هكتارکشت در سال 91-9039
جدول (4-7) نتايج حاصل از تخمين مدل‌هاي خطي و خطي- لگاريتمي شوري41
جدول (4-8) نتايج حاصل از تخمين مدل‌ لگاريتمي شوري42
جدول (4-9) نتايج حاصل از تخمين تابع توليد گندم شهرستان ارسنجان سال 91-9045
جدول (4-10) محاسبه هزينه استخراج هر واحد آب از چاه در سال زراعي 91-90 (ريال)47
جدول (4-11) ميزان بهره‌برداري بهينه از منابع آب در حالت اعمال مديريت، در نرخ‌هاي مختلف تنزيل49
جدول (4-12) نتايج حاصل از تخمين تابع خطي هزينه‌ي متغير گندم (ريال)50
جدول (4-13) ميزان تغيير رفاه ناشي از افت سطح آب زيرزميني در منطقه مورد مطالعه سال 91-9053
جدول (4-14) ميزان تغيير رفاه ناشي از افت سطح آب زيرزميني به دليل افزايش هر دسي زيمنس بر متر شوري آب در منطقه مورد مطالعه 91-9054
فهرست نمودارها
عنوان صفحه
نمودار 4-1 توزيع درصد فراواني روش آبياري34
نمودار 4-2 توزيع درصد فراواني بافت خاک35
نمودار 4-3 توزيع درصد فراواني نحوه کشت36
نمودار 4-4 توزيع درصد فراواني تراکم کشت37
نمودار 4-5 توزيع درصد فراواني رقم مورد استفاده38
تخمين هزينه تخريب منابع آب زير زميني ناشي از اضافه برداشت باتاکيد برشوري
(مطالعه موردي: گندمکاران شهرستان ارسنجان)
بهوسيلهي: جليل خادم الحسيني
چکيده
برداشت بيش از حد ازسفره هاي آب زير زميني به علت عدم مديريت صحيح منجربه کاهش سطح آب هاي زير زميني گرديده واز آن جايي که اقتصاد روستا بر پايه کشاورزي وکشاورزي نيز وابسته به آب است، کاهش سطح آب زير زميني، رفاه کشاورزان راتحت تاثيرقرارمي دهد. در مطالعه حاضرابتدا تابع شوري ، سپس تابع توليد ودر ادامه تابع هزينه و سپس تابع رفاه تخمين زده مي شود.داده هاي مورد نياز از طريق نمونه اي به اندازه تعداد 109 کشاورز درشهرستان ارسنجان در سال زراعي 90-91 جمع آوري شده است. نتايج اين مطالعه نشان مي دهد که به علت برداشت بيش از حد از منابع آب ، رفاه هرکشاورز به ازاي هرمترمکعب افت سطح آب زيرزميني 1193560 ريال کاهش مي يابد.
کلمات کليدي:
آبهاي زير زميني، رفاه، هزينه ، تابع توليد، شوري

فصل اول:
کليات تحقيق
مقدمه
جمعيت ايران درحال افزايش است، بنابراين تقاضا براي غذا، خدمات بهداشتي، مسکن، کالاهاي بادوام مصرفي و سرمايه اي نيز بالا مي رود. توسعه ي بخش هاي کشاورزي، صنعت، ساختمان و خدمات به سهم خود تقاضا براي آب را افزايش مي دهند. اگر اين افزايش در حجم تقاضا به شکل صحيحي مديريت نشود، ممکن است بخش آب با افزايش تقاضاي اضافي مواجه و ناچار با تعارضات و مشکلات مرتبط با تخصيص آب به شکل گسترده تري روبرو شود. بديهي ست که اين رويداد مانع توسعه ي پايدار بخش آب مي شود.
افزايش تقاضا تاکنون با افزايش عرضه ي آب تأمين شده است. بخش خصوصي به استحصال آب از منابع زيرزميني پرداخته و بخش عمومي به احداث سدهاي مخزني، انحرافي و شبکه هاي انتقال آب اقدام کرده است. منابع زيرزميني بيشتر از جريان تغذيه ي طبيعي خود مورد بهره برداري قرار گرفته اند. به دليل برداشت بيشتر از حد مجاز در 176 دشت از حدود 620 دشت ايران، حفرچاه جديد ممنوع شده است. اضافه ي برداشت در مناطقي مانند کرمان باعث تخريب مخازن زيرزميني آب و نشست زمين شده و در گرگان به دليل تخليه ي سفره هاي آب شيرين و کاهش فشار آب آن ها، آب شور دريا به سفره هاي مزبور نفوذ و آب باقي مانده را شور کرده است. بر اثر حفر چاه هاي متعدد و تجاوز به آب خوان هاي قنات ها، بسياري از آن ها خشک شده و زمين هاي مشروب آن ها از يک جريان پايدار آب محروم گشته ا ند. بنابراين عرضه ي آب اضافي از منابع سطحي و يا منابع زيرزميني با هزينه هاي فزاينده اي در آينده همراه خواهد بود. با اين وصف مديريت عرضه آب در آينده از طريق استحصال آب هاي جديد از منابع سطحي يا زيرزميني و يا از طريق تصفيه ي پس آب ها و آب هاي آلوده بسيار پرهزينه خواهد بود. بنابراين به نظر مي رسد چالش هاي تقاضاي آب را از طريق مديريت تقاضا مي توان مرتفع کرد. حتي در مصارف کشاورزي نيز آب در بسياري از مناطق و دشت ها به بهترين مصرف اجتماعي خود نمي رسد، کمبود آب در دشت هاي خشک و گرم، ايجاب مي کند که محصولاتي کشت شوند که آب کمي مصرف مي کنند. براي نمونه مشاهده مي شود که در خراسان چغندرقند که نياز زيادي به آب دارد کشت مي شود. درخوزستان که ذخاير آب فراهم تر است اين محصول به شکل فراوان کشت نمي شود و به جاي آن نيشکر کاشته مي شود که داراي نياز آبي زيادي در دوره کم آبي رودخانه هاست.
بنابراين بايد نگاهي ويژه به منابع آب زير زميني داشته باشيم.اين مطالعه نيز درصدد آن است که هزينه هاي تخريب منابع آب زير زميني ناشي از اضافه برداشت را تخمين زند.
1-1- بيان مسأله
سفره هاي آب زير زميني چگونه تشکيل مي شوند؟ بخشي از آب‌هاي سطحي و آبهاي حاصل از بارندگي در اثر نيروي جاذبه وارد محيط خاک شده و به سمت پايين حرکت مي‌کنند. جنس سنگ و خاک زمين در ميزان نفوذ آب و حرکت آن در داخل زمين موثر است. لايه‌هايي از زمين که ظرفيت بالاتري براي جذب، ذخيره و انتقال آب دارند آبخوان ناميده مي‌شوند. آبخوانها مانند يک مخزن، آب را در خود ذخيره ميکنند و تشکيل سفرههاي زيرزميني را مي دهند. بايد توجه داشت که تشکيل يک مخزن آب زير زميني، هزاران سال طول مي کشد، ابعاد سفرههاي زيرزميني از چند ده متر تا چند صد کيلومتر متفاوت مي باشد. درسال‌هاي اخير در بسياري از کشورهاي جهان برداشت آب از منابع زيرزميني از ميزان تغذيه ساليانه آن‌ها بيشتر بوده است. اين امر به معناي استخراج و استفاده از آبي است که در طول هزاران سال در لايه‌هاي آبدار زمين ذخيره شده ‌است. با اين کار سطح آب‌هاي زيرزميني روز به روز افت کرده و سرانجام به جايي خواهد رسيد که آبي براي برداشت وجود نخواهد داشت. پايين افتادن سطح آب‌هاي زيرزميني موجب خشک شدن چشمهها، قناتها، چاهها و به خطر افتادن زندگي در اکثر مناطق مي شود.جالب است بدانيد در سال2005 (ميلادي) چين، هند و ايران بيشترين برداشت را از منابع آب زير زميني داشته اند ( ميزاني،1391).
يكي از تنگناهاي اساسي دنياي امروز ناكافي بودن آب براي مصارف گوناگون اعم از شرب، صنعت، كشاورزي و محيط هاي طبيعي براساس الگوي کندمصرف است. كشاورزي ايران وابسته به استحصال آب هاي زيرزميني است و برداشت بيش از حد منابع آب زيرزميني در چند دهه اخير منجر به كاهش قابل ملاحظه سطح ايستابي شده است. ايران با ميانگين بارندگي250 ميليمتر در سال ومتوسط نزولات سالانه 413 ميليارد متر مکعب، در منطقه اي خشك و نيمه خشك واقع گرديده است . اين ميزان بارندگي 40 درصد كمتر از متوسط سالانه آسيا و يك سوم متوسط بارندگي سالانه جهان است. بيش از 70% نزولات تبخير و به جو باز مي گردد. ميزان کل آب کشور پس از تبخير (و با احتساب 8 ميليارد متر مکعب ورودي) 130 ميليارد متر مکعب است(سايت آبفا استان فارس). با توجه به محدوديت ها و شرايط جغرافيايي، حداکثر 80% از پتانسيل فوق، قابل استفاده مي باشد. مصرف سالانه آب در بخشهاي شرب، کشاورزي و صنعت 93 ميليارد متر مکعب است که حدود 86 ميليارد متر مکعب به بخش کشاورزي و 7 ميليارد مترمکعب به بخش شرب و صنايع اختصاص دارد. اين درحالي است که کشورايران با حدود 3/7 ميليون هکتار کشت آبي پس از کشورهاي هند، چين، آمريکا و پاکستان داراي بيشترين مساحت زيرکشت آبي درجهان است.
استان فارس يكي از استان هايي است كه در مقايسه با ساير استان هاي كشور با مشكل بيلان منفي دشت ها روبرو است. در 67 دشت از مجموع 90 دشت كشاورزي استان فارس، بيلان آب زيرزميني منفي است (فتحي وزيبايي، 1390). ميانگين بارندگي در استان فارس در يک دوره 20 ساله بالغ بر 320 ميليمتر در سال مي باشد. متوسط حداقل بارندگي آباده 150 و حداکثر بارندگي سرچشمه قره آغاج1200 ميليمتر مي باشد. ميزان متوسط نزولات سالانه در استان فارس ( مساحت 124000 کيلومتر مربع) حدود 40 ميليارد متر مکعب است. منابع کارستي، منبع اصلي آبهاي زير زميني استان را تشکيل مي دهد.
کارست از نظر زمين شناسي سيماي پيچيده اي دارد و داراي ويژگي هاي مخصوص بخود است. هر چنددر اصطلاح فني به پديده خوردگي و انحلال توده سنگ هاي کربناته ( آهک و دولوميت ) کارست گفته مي شود، ولي مي توان تعريف زير را براي کارست پذيرفت که کارست پديده اي در پوسته زمين است که آثار آن به صورت اشکال مختلف از قبيل حفرات و غارها در سطح و در زير سطح وجود دارد . علت ايجاد چنين پديده اي به وجود شکستگي ها و قابليت انحلال توده سنگ مربوط مي شود که در نتيجه آن يک سيستم آبزير زميني مي تواند شکل بگيرد.
ميزان برداشت ساليانه از آبهاي سطحي 2/2 ميليارد متر مکعب است. نفوذي به سفره ها ناشي از آب برگشتي کشاورزي و ساير موارد 8/2 ميليارد متر مکعب است اما ميزان برداشت از منابع آبهاي زير زميني (کارست و آبرفت) 7/11 ميليارد متر مکعب است که تقريبا حدود 84 درصد آب مصرفي کشاورزي راشامل مي شود. استان فارس هفت درصد خاك و جمعيت كشور را داراست و بيش از 13 درصد از محصولات كشاورزي كشور را تأمين مي كند و جايگاه مهمي در كشاورزي ايران به خود اختصاص داده است. (سايت آبفا فارس) استان فارس در توليد برخي از محصولات استراتژيك از جمله گندم در سال هاي متمادي مقام نخست را به خود اختصاص داده است و با توليد حدود دو ميليون تن گندم در سال، 15 درصد از محصول مورد نياز كشور را توليد مي كند، اما كاهش نزولات آسماني، تداوم خشكسالي سال هاي اخير، برداشت بي رويه از سفره هاي آب زيرزميني ازجمله مواردي است كه بخش آب در استان فارس را با چالش جدي مواجه كرده است. كاهش سطح سفره هاي زيرزميني مشكلاتي همچون خشك شدن چاه هاي آب، كاهش دبي رودخانه و آب چا ه ها،تنزيل كيفيت آب، افزايش هزينه پمپاژ و استحصال آب و نشست زمين را به دنبال دارد كه اين به نوبه خود منجر به كاهش دسترسي به آب و كاهش توليد براي كشاورزان مي شود. از آنجايي كه اقتصاد روستا بر پايه كشاورزي است و كشاورزي نيز وابسته به آب است اين اثرات كاهش سطح آب هاي زيرزميني رفاه كشاورزان را تحت تاثير قرار مي دهد (محسن پور،1378). متناسب با جايگاه استان فارس و اهميت موضوع لازم است تا به بخش كشاورزي و منابع آب توجه شده و مطالعاتي در اين زمينه صورت گيرد.
اين پژوهش تلاش مي کندهزينه تخريب منابع آب هاي زير زميني ناشي از اضافه برداشت رادرمورد محصول گندم درشهرستان ارسنجان براورد سازد.
1-2- اهميت تحقيق
باتوجه به خشکسالي هاي اخير وبهره برداري بي رويه از منابع آب زير زميني، در صدد آن هستم تا تاثير آن برشوري آب ودرنتيجه اثرشوري آب برتوليد محصولات کشاورزي ورفاه کشاورزان را مورد مطالعه قراردهم.
1-3- اهداف تحقيق
بررسي تاثير اضافه برداشت آب زير زميني بر توليد محصولات کشاورزي
بررسي تاثير اضافه برداشت آب زير زميني بر رفاه اقتصادي کشاورزان
بررسي روندتغييرات سطح آب زيرزميني
بررسي تاثير اضافه برداشت آب زير زميني بر شوري آب
1-4- فرضيات تحقيق
– ميزان آب برداشتي از چاه ها بيش از آب ورودي به سفره ها است.
– تخليه بيش از حد از منابع زيرزميني به افزايش شوري آب هاي زير زميني مي انجامد.
– تخليه بيش از حد از چاه هاي کشاورزي باعث کاهش توليد محصول گندم مي گردد.
– افزايش شوري آب هاي زير زميني سبب کاهش برداشت محصول مي گردد.
– اضافه برداشت از آب هاي زير زميني باعث کاهش رفاه اقتصادي گندم کاران مي گردد.
– اضافه برداشت از آب هاي زير زميني باعث افت سطح ايستابي مي گردد.
– برداشت از منابع آب زير زميني در حالت رقابت آزاد بيشتر از حالت اعمال مديريت است.
– اضافه برداشت از آب هاي زير زميني باعث افزايش هزينه ي استحصال آب مي گردد.
1-5- تعاريف
1-5-1- گندم
گندم با نام علمي Triticum spp گياهي استراتژيك و يكي از مهمترين گياهان زراعي كه 10 – 15 هزار سال قبل از ميلاد حضرت مسيح (ع) در آسيا وجود داشته و مبداء اوليه آن را آسياي غربي (سوريه، فلسطين، مصر، ايران و هند و افغانستان و …) مي دانند. گياهي است جزء گروه غلات سردسيري ، تك لپه، نورپسند، علفي، يكساله، پائيزه يا بهاره، داراي ريشه ي افشان ،ساقه بند بند و توخالي، گره ها توپر و مغزدار ، برگ ها دراز و كشيده و بدون دمبرگ كه بصورت متناوب در دو رديف به ساقه اتصال دارند در قسمت مياني برگ در محل اتصال به غلاف به ساقه زبانك و در طرفين غلاف در محل زبانك زائده هاي كوچكي بنام گوشوارك وجود دارد و طوقه داراي بافتهاي ريستمي كه ريشه و برگها را توليد مي كند و مهمترين قسمت براي غلات پائيزه است ، گل آذين سنبله و خودگشن (گل داراي سه پرچم، دو كلاله و يك تخمدان) و درصد كمي حداكثر 4 درصد دگر گشني داشته و ميوه آن فندقه و از تيره غلات Poaceae وجنس Triticum است.
1-5-2- اقليم مناسب :
سازگاري با شرايط مختلف آب و هوائي از جمله آب و هواي گرم و مرطوب، گرم و خشك، معتدل، سرد و گياه از نزديك تا خط استوا تا حدود 60 درجه عرض شمالي و 40 درجه جنوبي رشد نموده و در برابر گرما، سرما، مقاومت نسبي از خود نشان داده و باران كافي در مراحل اوليه رشد و هواي گرم و خشك در آخر مرحله رشد سبب افزايش پروتئين دانه و سرما، خشكي و گرماي شديد و هواي گرم و آفتابي سبب كاهش پروتئين دانه مي شود و در مناطق خشك داراي سرعت دوره رشد بيشتري است و در مناطقي ابري و مرطوب به خوبي رشد نكرده و در هواي معتدل و خنك در طول رشد وهواي گرم و خشك طي رسيدن دانه بهترين شرايط براي گندم است .
1-5-3- ميزان حرارت و رطوبت مورد نياز رشد :
حداقل درجه حرارت جهت جوانه زني بذر 2 – 5 درجه سانتي گراد و در 10 – 20 درجه سانتي گراد بهتر جوانه زده و در تيپ هاي پاييزه در ابتداي رشد هر گاه درجه حرارت محيط به حدود 4- تا 5- درجه سانتي گراد كاهش يابد رشد متوقف شده و در مراحل بعدي رشد حد متوسط تحمل در برابر سرما از 10- تا 17- را تحمل مي نمايد. تيپ هاي پاييزه، در مناطق سرد تا 35- درجه سانتي گراد و در مناطق گرم 50 – 55 درجه سانتي گراد گرما را بخوبي تحمل و طي رشد گندم هاي پائيزه 2300 درجه- روز رشد (كاشت تا جوانه زني 120 – 150 ، جوانه زني تا پنجه 500 ، پنجه زني تا گلدهي 850 ، گل دادن تا رسيدن دانه 800 كالري حرارت نياز دارد ) و گندم هاي بهاره به كمتر از 1265 – 1550 درجه- روز رشد نياز است.
1-5-4- زمان كاشت :
كشت پاييز در مناطق سرد مانندكوهرنگ اوايل تا اواخر مهرماه، در نواحي معتدل ماننداصفهان اواسط آبان ماه تا اواسط آذرماه،درنواحي گرم مانندكاشان اوايل مهرماه تا اواخر آبان ماه مي باشد.
در كشت بهاره از نيمه اول اسفندماه تا نيمه اول فروردين ماه کشت صورت مي گيرد.
طول دوره رشد و نمو210-235 روز با توجه به نوع رقم متغير است .
1-5-5- تناوب زراعي :
کشت گندم بهتر است بعد از گياهان وجيني يا جاليزي مانند سيب زميني ، چغندرقند ، ذرت، حبوبات، سبزيجات و نباتات روغني يا پس از آيش (بطور مثال سال اول چغندرقند، ذرت، سيب زميني و ساير گياهان وجيني مناسب با آب و هواي منطقه،سال دوم گندم وسال سوم آيش) صورت گيرد.
1-5-6- ارقام مناسب كاشت:
در مناطق معتدل مانند اصفهان وفارس رقم هاي قدس، روشن، بك كراس روشن، مهدوي، الموت، الوند، نيك نژاد، كوير ، سرخه، بركت، شيراز (10 – 75M )، پيشتاز (7 – 75M ) ، مرودشت ، چمران استفاده مي شوند.
متحمل ترين ارقام به خشكي 7 – 75M و 18 – 730M و رقم هاي متحمل به شوري روشن، 10 – 75M و كوير مي باشند.
1-5-7- ميزان بذر مورد نياز در هكتار :
کشت گندم به دو صورت ماشيني و دستي انجام مي گردد.
کاشت ماشيني به دو صورت رديفكاروخطي کار صورت مي گيرد. در کاشت با رديفکار 110 – 140 كيلوگرم در هكتارو خطي كار 120 – 200 كيلوگرم در هكتاربذر مورد استفاده قرار مي گيرد. در کاشت دستپاش 200 – 250 كيلوگرم در هكتارمعمولا بذر ريخته مي شود.
در صورت عدم آماده بودن بستر بذر از نظر وجود كلوخه تا تسطيح ، بذر سالم ، قوه ناميه (كاشت دير هنگام ميزان بذر افزايش مي يابد بطور مثال با رديفكار (150 – 180 كيلوگرم در هكتار ) .
1-5-8- ارتفاع گياه :
بطور متوسط با توجه به رقم ارتفاع گندم از 60 – 110 سانتي متر متغير است.
1-5-9- خاك مناسب :
كشت گندم در هر خاكي امكان پذير بوده مشروط بر اينكه خاك شور و باتلاقي و زياد نرم و پودر شده نباشد.
1-5-10- نياز كودي :
براساس آزمون خاكشناسي بايد نياز کودي گياه را مشخص نمود، اما بطور متوسط مي توان از كود حيواني از جمله کود اسب، گاو، الاغ و شتر 30 – 40 تن در هكتار (نبايد بطور مستقيم داده شود زيرا طوقه به اين امر حساس است)، فسفر 100 – 150 كيلوگرم در هكتار و پتاس 50 – 100 كيلوگرم در هكتار كه هر دو قبل از شخم در پائيز در صورت عدم جذب كود پتاسه مي توان 2 – 4 تن آهك در هكتار هر 2 سال يكبار استفاده نمود. كود پتاسه باعث افزايش مقاومت گياه در برابر عوامل مختلف از جمله سرما، آفات و بيماريها و … شده و كود ازته 150 – 300 كيلوگرم در مراحل (جوانه زني 25 – 50 و پنجه دهي 30 – 100 ، ساقه دهي 30 – 50 ، گل دهي 30 – 50 و خوشه دهي)
مصرف زياد كود ازته باعث افزايش رشد رويشي و حساس شدن گياه در برابر عوامل مختلف مانند سرما، آفات و بيماريها و … مي شود و محلول پاش اوره در زمان ساقه رفتن و ظهور (قبل از گلدهي و گرده افشاني به نسبت 5 در هزار + كود ميكرو) و ساير عناصر مانند كلسيم، گوگرد ، منيزيم، آهن، بر، مس ، سديم و يد مي باشد.
1-5-11-تعداد بوته در يك هكتار :
بطور متوسط 2000000 بوته در هكتار يعني در هر متر مربع 200 بوته و يا 200 – 400 بوته در هر متر مربع مي رويد.
1-5-12- طريقه آبياري :
كرتي ، مكانيزه (نشتي يا جوي و پشته) ، باراني (در زمان گرده افشاني باعث كاهش عملكرد دانه مي شود).
1-5-13- ميزان آب مصرفي در هكتار و دور آبياري :
با توجه به درجه حرارت محيط، روش كاشت ، ميزان ريزش باران، جنس زمين، رقم كاشت و ساير عوامل 4000 – 5800 متر مكعب و در گندمهاي پائيزه و در مناطق خشك تا 8000 متر مكعب مورد استفاده قرار مي گيرد.
دور آبياري 5 – 11 روز (ارقام زودرس 7 – 8 روز يكبار و ديررس 8 – 10 روز يكبار) و با توجه به نوع رقم مي باشد.
زمانهاي حساس به آبياري (جوانه زني بذر در صورت عدم آبياري قبل از كاشت و يا عدم بارندگي، ساقه دهي (ساقاب) ، (خوشاب) سنبله رفتن ، گل دهي (گل آب) و تشكيل دانه (دان آب) و حساسترين مرحله خوشاب كه 15 روز قبل از خوشه بندي است .
1-5-14- علف هاي هرز مزارع گندم :
سلمه تره ، تلخه ، گل گندم، شنگ، گل قاصد، فرفيون، يولاف ، خارشتر ، شيرين بيان، كلاغك، هفت بند، ترشك بي تي راخ، سيلن، جغجغه، بومادران، گلرنگ وحشي، كاسني، خُلر، بي برگ، يونجه، پيچك صحرايي، زيرك، سياهدانه، خردل وحشي، خاكشير، كنگر وحشي، تربچه وحشي، ماشك، اُزمك (تره تيزك) ، شقايق، منداب، فالاريس (خوني واش)، دم روباهي ، چچم، چاودار وحشي، جودره، جوخودرو و … علفهاي هرز گندم محسوب مي شوند.
1-5-15- آفات و بيماريها :
سوسك سياه گندم، سوسك قهوه اي گندم، برگ خوار غلات، مگس گندم، زنبور ساقه خوار گندم، سن هاي زيان آورگندم، شته هاي گندم (شته سبز يا شته سمي گندم) ، تريپس گندم، پروانه هاي زيان آور (مينوزبرگ گندم ، پروانه ساقه خوار و گندم و جو) ، راست بالان زيان آور گندم آفات گندم مي باشند.
زنگها (زرد – قهوه اي و …) ، سياهك هاي گندم (پنهان ، آشكار ، برگي گندم) ، سفيدك سطحي غلات، سپتوريوزبرگ گندم، نماتد كلزاي گندم ، سفيدك داخلي گندم، ويروس موزائيك نواري گندم، ويروس كوتولگي زرد، آجري شدن برگهاي گندم ، بيماري لكه قهوه اي گندم و … از بيماري هاي معروف گندم مي باشند.
1-5-16- كنترل علفهاي هرز :
قبل از كاشت بذر كنترل فيزيكي علفهاي هرز از جمله بوجاري نمودن بذر، حذف علفهاي هرز حاشيه مزارع، مصرف صحيح كودهاي دامي (كاملا پوسيده و عاري از بذر علفهاي هرز) رعايت تناوب، شخم، جمع آوري كاه كش مزارع و مبارزه شيميائي جهت پهن برگها توسط علف كش هاي شامل توفوردي Li/ha 1 – 5/1 ، گراستار 15 – 20 گرم در هكتار ، بروموكسيل 5/2 ليتر در هكتار و جهت باريك برگها از سافيكس Li/ha8/0 ، تاپيك ، پوماسوپر، گراسپ Li/ha 1، ايلوكسان Li/ha 5/3 استفاده مي شود.
1-5-17- عوامل سوء بر گندم :
1- پرندگان كه بعداز كاشت با خوردن دانه ها و جوانه هاي سبز شده باعث كاهش تراكم شده و آخر فصل و قبل از برداشت با خوردن دانه ها عملكرد را كاهش مي دهند
2 – يخبندان بطور مستقيم و غيرمستقيم
3- آفات وبيماريها
4- ورس كردن :
گندم به ورس مقاومتر از جو بوده زيراسيليس در آن بيشتر و فاصله ميانگره ها نسبتا تو پّرتر است .
1-5-18- عملكرد دانه :
باتوجه به شرايط آب و هوايي (زمان شروع دوره زايشي مهمترين عامل تعيين كننده عملكرد است اگر نمو گل آذين زود باشد در اثر سرما از بين ميرود و آسيب مي بيند و اگر خيلي دير شود در اثر دماي زياد يا كمبود آب ممكن است دوره پر شدن دانه ها كوتاه گردد. نوع رقم، روش كاشت، تناوب ، حمله آفات و بيماريها و ساير شرايط4 – 6 تن درهكتار بطور متوسط ولي گاهي عملكرد به 10 تن به بالا هم رسيده است.
1-5-19- زمان برداشت :
بايستي خوشه ها كاملا خشك و بوته ها كاملا زرد شده باشد زماني كه رطوبت دانه ها به 20 درصد رسيد برداشت را شروع مي‌نمائيم و اين زماني است كه اگر دانه ها را با دست فشار دهيم به آساني شكسته شده ولي له نشود (حالات نيمه سخت و يا سخت برداشت ميشود) و ساعات برداشت در مناطق مرطوب بعدازظهر بار رطوبت 12 – 16 درصد است كه رطوبت در اين زمان به حداقل ميرسد و شبنم وجود ندارد و ساير مناطق رطوبت دانه ها به 15 – 16 درصد رسيده باشد برداشت را شروع مي نمائيم و برداشت زودتر از موقع (مرحله شيري يا خميري) باعث افزايش تلفات و كاهش عملكرد و ديرتر باعث ريزش دانه ها و كاهش عملكرد خواهد شد.
1-6- منطقه مورد مطالعه وشرايط آن
شهرستان ارسنجان درشمال شرقي استان فارس واقع شده است، که از طرف شمال به منطقه سرپنيران ازشهرستان پاسارگادومنطقه سرچهان از شهرستان بوانات ، از طرف شرق به شهرستان ني ريز ، از طرف غرب به شهرستان هاي مرودشت وپاسارگادوازطرف جنوب به شهرستان مرودشت وبخش کربال منتهي مي گردد.اين شهرستان داراي قدمتي زيادوسابقه اي ديرين مي باشد و يکي از نقاط خوش آب وهوا وبه عنوان قلب سبز فارس لقب گرفته است .وجود جنگل هاي انبوه وچشمه سارهاي فراوان دردل کوه وجنگل وآثار باستاني فراوان ومناظر بي بديل طبيعت دراين شهرستان، نظرهرمسافرورهگذري رابه خودجلب مي نمايد.اين شهرستان قريب به 54 هزار نفر جمعيت ودشتي هموار وحاصلخيز داردکه نزديک به دوسوم جمعيت اين شهرستان درروستاها زندگي مي کنند وبه همين دليل بخش کشاورزي نه تنها به عنوان يک بخش توليدي مورد نظر است بلکه به سبب داشتن نقش بسيار حساس دربهبود شرايط بوم شناختي وادامه ي حيات اجتماعي – اقتصادي دراستان مورد توجه مي باشد.
فصل دوم
پيشينه تحقيق
مقدمه
دراين قسمت خلاصه اي از مطالعات مشابه (هرچند که مطالعه اي کاملا مشابه يافت نشده است) جهت استفاده دراين تحقيق ارايه مي گردد.
اين مطالعات به دو بخش مطالعات داخل کشور و مطالعات خارج از کشور تقسيم مي شود:
2-1- مطالعات درداخل:
ابراهيمي لويه(1378) درمطالعه اي که در دشت رفسنجان انجام داد بالازدگي لوله جدارچاه ها، نشت زمين وشکاف برداشت اراضي، کاهش تحکيم زمين وحرکت آب هاي شور را ازپيامدهاي ناشي از برداشت اضافي از آبخوانه ها برشمرد.
احمدي وهمکاران(1384) در مطالعه اي که پيرامون تاثير شوري آب آبياري وکود روي برعملکرد وترکيب شيميايي گندم داشتند به اين نتيجه رسيدند که شوري آب آبياري عملکرد دانه وکاه وکلش گندم را کاهش مي دهد. در حالي که مصرف روي درتمامي سطوح شوري به غير از شوري 12 دسي زيمنس برمتر عملکرد را بهبود مي بخشد.
اسدي و همکاران(1390) در مطالعه اي به بررسي ميزان کاربرد نهاده هاي مختلف توليد، تعيين سودآوري توليد گندم آبي،بررسي عوامل اقتصادي و اجتماعي بر عملکرد محصول، تعيين ارزش توليد متوسط و نهايي، محاسبه کشش توليد و برآورد حداقل قيمت گندم در شهرستان نيشابور در سال 1384 پرداختند. براي رسيدن به اهداف فوق با استفاده از روش نمونه گيري تصادفي،تعداد153بهره بردار نمونه در منطقه انتخاب و اطلاعات لازم از طريق مصاحبه و تکميل پرسش نامه جمع آوري کردند و به منظور بررسي عوامل اقتصادي و اجتماعي بر عملکرد محصول از تابع توليد دپرتين و جهت تعيين حداقل قيمت محصول از تحليل سر به سر استفاده کردند.
نتايج نشان داد،ميانگين مصرف بذر، کود فسفات، پتاس واوره در بين بهره برداران نمونه به ترتيب 225، 3/167، 5/72و 4/221کيلوگرم در هکتار؛ ميانگين مصرف علف کشو آفت کش در بين بهره برداران نمونه به ترتيب 7/1 و4/1 ليتر در هکتار؛ميانگين مصرف آب آبياري بهره برداران 5325متر مکعب در هکتار؛ ميانگين عملکرد دانه و کاه گندم کاران به ترتيب 3451 و2887 کيلوگرم در هکتار بود. فواصل آبياري و تعداد دفعات آبياري محصول به ترتيب 16 روز و 6 بار ولي دور آبياري توصيه شده در منطقه بين 12-10 روز مي باشد. سود خالص کشت گندم در حالت برداشت ماشيني و دستي در منطقه مورد مطالعه به ترتيب 952 و 633 هزار ريال در هکتار برآورد گرديد. حداقل قيمتي که بتواند هزينه هاي مربوطه را بپوشاند در مالکيت شخصي در حالت برداشت ماشيني و دستي در منطقه به ترتيب 462و 554ريال به ازاي هرکيلوگرم گندم برآورد شد. متغيرهاي توضيحي منظور شده در مدل توانستند2.55درصد تغييرات عملکرد محصول را توضيح دهند. زارعين گندم کار از نهاده هاي زمين، بذر، نيروي کار، کود فسفات وآب در حد منطقي استفاده کردند زيرا کشش توليد آنها بين صفر و يک محاسبه شد. براساس نتايج اين پژوهش، در صورتيکه از زمين، بذر، نيروي کار، کود فسفات وآب يک واحد بيشتر استفاده شود،ارزش محصول توليدي به ترتيب 2/38، 5/6، 42/0، 1/3 و6/126 هزار ريال افزايش خواهد يافت.
خليليان ومهرجردي(1384) در مطالعه اي که پيرامون ارزش گذاري آب هاي زير زميني در بهره برداري کشاورزي درشهرستان کرمان انجام دادندبه اين نتيجه رسيدندکه ارزش توليد نهايي آب درتوليد گندم بيشتر ازهزينه استخراج هر واحد آب است وبه علت برداشت بيش از حد از منابع آب،رفاه توليد کنندگان گندم کاهش درخور توجهي مي يابد.آنها باتخمين تابع توليدگندم، ارزش اقتصادي هر متر مکعب آب را محاسبه کردند. سپس با تخمين تابع هزينه، تابع رفاه اجتماعي را برآورد کردند وبا استفاده از آن، اثرهاي جنبي برداشت بيش از حد منابع رامحاسبه کردند. آن ها نشان دادند ارزش توليد نهايي آب درتوليد گندم بيش از هزينه ي استخراج آن است وتغييرات هزينه ي برداشت، به علت افت سطح آب در ميزان مصرف تاثير زيادي ندارد وبراي کاهش برداشت بايد روش هاي نوين آبياري ترويج شود تا بهره برداري هرواحد آب مورد استفاده در بخش کشاورزي افزايش يابد.
زهتابيان وهمکاران(1381) در بررسي که پيرامون تخريب آبخوانه در اثر بهره برداري بي رويه ازآب هاي زيرزميني در دشت قنوات قم انجام دادند به اين نتيجه رسيدند که برداشت بيش از حد آب باعث افت سطح ايستابي وافزايش شوري آب مي شود.
فتحي وزيبايي(1390) در بررسي که پيرامون کاهش رفاه ناشي از اضافه برداشت آب هاي زيرزميني در دشت فيروز آباد انجام دادند به اين نتيجه رسيدند که ارزش توليد نهايي آب در توليد گندم بيش از هزينه ي استخراج هرواحد آب است وبه علت برداشت بيش از حد از منابع آب، رفاه هرکشاورز به ازاي هرمتر افت آب به مقدار قابل توجهي کاهش مي يابد.
غزالي واسماعيلي(1390) در مطالعه اي که پيرامون ارزيابي تاثيرات جانبي برداشت از چاه‌هاي کشاورزي اطراف درياچه پريشان انجام دادند به اين نتيجه رسيدند که با افزايش بهره برداري از چاه هاي کشاورزي جهت آبياري گندم، عملکرد اين محصول افزايش يافته است و بنابراين افزايش درآمد کشاورزان را در پي داشته است. اما از سويي ديگر اين افزايش بهره برداري سطح ايستابي را افت داده و باعث افزايش هزينه آبکشي شده است.
روشنايي وهمکاران(1390) به منظور تعيين ارزش اقتصادي آب کشاورزي درتوليد محصول گندم در شهرستان مشهد ازروش تابع توليد استفاده نمودند.دراين روش به منظور برآورد ضرايب توابع توليددومدل کلاسيک وآنتروپي حداکثرتعميم يافته مورداستفاده قرارگرفت.نتايج بدست آمده نشان دادکه روش آنتروپي قادربه براورد دقيق ضرايب توابع نبوده نمي توان از آن درمحاسبه ارزش اقتصادي آب استفاده کرد درحالي که درروش کلاسيک تابع ترانسلوگ ازبين اشکال مختلف توابع به عنوان بهترين فرم تابع در توليد محصول گندم انتخاب و ارزش اقتصادي آب معادل 1870ريال محاسبه شد.
زماني وهمکاران(1383)در مطالعه اي که پيرامون بررسي تاثير شوري آب آبياري و تراکم هاي يولاف وحشي بر عملکرد و اجزاء عملکرد گندم داشتند به اين نتيجه رسيدند که شوري آب آبياري منجر به کاهش وزن هزاردانه، عملکرد دانه وعملکرد نسبي دانه مي شود. ولي تاثيري برتعداد سنبله درهرمترمربع، تعداد دانه در سنبله وشاخص برداشت گندم نداشت.
ميلاني وهمکاران(1378) درباره تاثيرشوري آب آبياري برعملکرد گندم دراستان قم نشان دادند که عموما تا سطح شوري 6



قیمت: تومان


پاسخ دهید